những con chữ như bầy kiến nối nhau chạy rìa biển sóng
làm sao đọc được
câu thơ của núi
câu thơ bóng xanh
câu thơ sông xa
câu thơ cỏ lạ?

trong giấc mơ tôi hiểu mà không biết nói
trong giấc mơ tôi nói mà không ai hiểu
sau làn khói cánh đồng tháng ba
tôi đã gieo xuống đấy
ý nghĩ của tôi, tình yêu của tôi
cánh đồng mọc lên
giọt sương nắng mai
cánh đồng mọc lên
tiếng dế cỏ non.

NNK

Nguyễn Nho Sa Mạc tên thật là Nguyễn Nho Bửu, sinh năm 1944 tại làng La Qua, xã Điện Minh, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam trong một gia đình trung nông, rất chuộng việc học. Nguyễn Nho Sa Mạc có thơ đăng rất sớm trên một số tạp chí văn học đáng tin cậy như Mai, Bách Khoa từ 1961 đến 1964.

Sau 1975, một số báo như Thanh Niên, các đặc san của các trường Nguyễn Duy Hiệu (Vĩnh Điện), Phan Châu Trinh (Đà Nẵng) và các tuyển tập thơ Quảng Nam đã in lại nhiều bài thơ của anh như sự thừa nhận một thi tài.
Cũng tại Thạch Trúc Viên sau tết âm lịch, một tập di cảo thơ của Nguyễn Nho Sa mạc đã được giới thiệu…

Nguyễn Nho Sa Mạc đột ngột qua đời khi đang học lớp Đệ Nhất (nay là lớp 12) trường Phan Châu Trinh, Đà Nẵng vào những ngày giáp Tết năm 1964, khi vừa tròn hai mươi tuổi:

“Tôi gọi nhỏ tên mình sa nước mắt
sống trên đời vừa đúng hai mươi năm
máu sẽ khô xin tim này đừng rụng
giữa hư vô phần mộ nhỏ yên nằm”
( NNSM, Mùa xuân của một người)

Sau một thời gian dài thu thập di cảo từ gia đình, bằng hữu và các bài đã in trên các báo, tập san của anh mình, anh Nguyễn Nho Châu, em trai nhà thơ, đã hoàn tất bản thảo thi phẩm “Vàng Lạnh” của cố thi sĩ Nguyễn Nho Sa Mạc. Tập bản thảo được sao chép ra 20 bản để cúng hương hồn Nguyễn Nho Sa Mạc vào ngày giỗ thứ 43 và cũng để tặng bằng hữu.

Ngày 25 tháng chạp năm Bính Tuất, nhằm 12.2.2007, đông đảo bằng hữu văn nghệ đã đến thôn Bồng Lai , tại đúng căn nhà Nguyễn Nho Sa Mạc đã sinh ra và lớn lên cho đến lúc qua đời, để thắp nhang cho nhà thơ bạc mệnh, thăm thân mẫu của anh nay đã ngoài 90. Sau đó mọi người đến quán Thạch Trúc Viên của nhạc sĩ Đinh Trầm Ca, bạn cũ của Nguyễn Nho Sa Mạc, cùng nhau đọc lại những bài thơ trong Vàng lạnh để tưởng nhớ anh.

Sau lần nhà thơ Lê Văn Trung ra mắt thi phẩm “Cát Bụi Phận Người” (Nhà xuất bản Văn Nghệ TP HCM – 2006), vào tháng 1.2007, Thạch Trúc Viên – Vĩnh Điện lại là nơi gặp mặt của những người yêu thơ xứ Quảng. Họ đến để đọc, để nghe, để cảm nhận những rung động của một hồn thơ đồng hương tài hoa mệnh bạc từ hơn 40 năm trước.

Những tình cảm sâu sắc, những ước mơ về quê hương, tình yêu; những nổi niềm về thân phận tuổi trẻ trong một đất nước ly tán hồi ấy trong thơ Nguyễn Nho Sa Mạc dường như vẫn còn cháy bỏng trên trang viết của anh. Xin trích một bài trong “Vàng lạnh”, có lẽ đây là bài thơ sau cùng của nhà thơ:

Sinh nhật

Bằng đôi tay ôm kín nỗi buồn
ta đi trong trời đất hoàng hôn
mà nghe sữa mẹ chan hoà chảy
máu ở buồng tim cũng loạn cuồng

Ta xiết hình em trong tiếng hôn
im nghe da thịt và linh hồn
giữa không gian rộng ta chồm dậy
cuộc sống quay vòng quanh áo cơm

Ôi giữa cuộc đời ta đảo điên
đêm nằm ru giấc ngủ cô miên
hai mươi tuổi trong hồ phiêu lãng(*)
ngửa mặt nhìn trời đi ngã nghiêng

Ta hát và ca giữa cuộc đời
nhìn xương với máu chiến trường phơi
những người đi trước về trong đất
lịch sử đầy sao chiếu rạng ngời

Sông hởi là sông rừng hỡi rừng!
Trăng lên từ thuở có mùa xuân
rủ mây nguyên thuỷ về sinh nhật
ta uống cùng em chén rượu mừng

Chân dẫm lên hàng vạn núi cao
để về trong thế giới chiêm bao
những người đi trước sầu ngơ ngác
những người đi sau hồn xanh xao

Bằng đôi tay ôm cả mặt trời
ta và em một khối sinh đôi
hỡi ơi khi ở trong lòng mẹ
ta muốn đi cho trọn kiếp người
1.1964
(*)Bản in trong Tuyển tập thơ Quảng Nam ( NXB Hội Nhà Văn 1998) là: Trong hồ suy tưởng.

Vàng lạnh là di cảo thơ có giá trị của cố nhà thơ Nguyễn Nho Sa Mạc. Đó là nhận định của nhiều bằng hữu và các nhà nghiên cứu văn học ở miền Trung. Nhiều người trong số họ mong ước các tác phẩm này sớm được các Mạnh thường quân hỗ trợ để được ra mắt bạn yêu thơ cả nước, như trường hợp tập thơ Còn chút gì để nhớ của cố thi sĩ Vũ Hữu Định trước đây.

Chiều ngày 19 tháng 12, anh Nguyễn Kim Huy ở NXB Đà Nẵng, điện báo: “Nhà thơ Trần Khắc Tám… mất rồi”. Tin quá đột ngột. Tôi và anh Bùi Xuân không cầm được nước mắt. Chưa tin sự thật, tôi liền điện đến chi nhánh NXB Kim Đồng tại Đà Nẵng – nơi anh đang làm Giám đốc: ” A lô, tôi nghe tin anh Trần Khắc Tám…”, người trả lời điện thoại là một cô gái, chưa nói hết câu đã òa khóc. Thương anh Tám quá, bao nhiêu kỷ niệm với anh bỗng chốc ùa về. Anh em văn nghệ Đà Nẵng, Quảng Nam không chỉ mến anh qua thơ, mà quý anh qua nhân cách sống và tấm lòng của anh với bạn be,ì đồng nghiệp. Anh lặng lẽ sống, lặng lẽ yêu đời sống thường ngày. Những lần trò chuyện với anh tôi có cảm giác như anh nói bằng trái tim yêu mến của mình chứ không phải bằng đôi môi. Mới ngày nào đây, anh bắt tay chúc mừng Nhà thơ Thanh Quế vừa được NXB Kim Đồng tái bản truyện “Cát Cháy”, chúc mừng Bùi Tự Lực nhận được giải thưởng NXB Kim Đồng qua tập “Nội tôi”… Mới hôm qua, anh thúc nhà thơ Ngân Vịnh nhanh chóng hoàn chỉnh tập thơ thiếu nhi; động viên Nguyễn Nhã Tiên tập hợp những truyện viết cho trẻ em để “làm một tập”. Lần nào gặp tôi, anh Tám thường chào hỏi bằng câu nhắc: “Này, Khiêm viết được cái gì cho thiếu nhi chưa?”.
Nhà thơ Trấn Khắc Tám sinh ra ở Nghệ An, nhưng chọn đất Quảng làm quê hương. Anh sinh năm Nhâm Ngọ (1954), năm nay tròn 49 tuổi. Số 49 thật khắc nghiệt. Anh “ra đi” vào buổi sáng tinh sương, lúc anh và người vợ xinh đẹp của anh – chị Nguyệt – đang chạy bộ tập thể dục trên đường 2 tháng 9. Anh và vợ vừa chạy vừa trò chuyện trên lề đường như bao buổi sáng khác, đường vắng, anh băng xuống lòng đường để chạy “tăng tốc”. Chị Nguyệt dặn theo “cẩn thận anh nhé!”. Chị nói vừa dứt câu, thì một tốp xe máy của những người phụ nữ từ hướng Khuê Trung chạy về trung tâm thành phố mua rau cải buôn bán, đã lao vào quật anh ngã xuống đường.
Cùng với anh em văn nghệ thành phố đi viếng anh, tôi cảm thấy trống vắng quá. Trở về nhà, tôi tìm đọc lại những tập thơ của anh: “Những đời thường yêu mến”, “Tim tím”… Thơ của anh đầy ắp cảm xúc về mảnh đất “chưa mưa đà thấm”, về từng vùng quê anh đi qua, từng con người anh gặp trong đời thường. Về với dòng sông Vu Gia của huyện Đại Lộc vào mùa dưa hấu chín đỏ, anh có những dòng thơ tặng cho người mình yêu:
“Em có về Vu Gia không em
mùa này dưa đang chín đỏ…
trái dưa bổ ra phần em một nửa
anh với dưa chung nỗi nhớ màu hồng”.
(Em có về Vu Gia)

Nếu ở huyện Đại Lộc anh có nỗi nhớ màu hồng, màu của quả dưa hấu như biểu tượng ấm no, hạnh phúc của một vùng quê, thì ở huyện miền núi Trà My anh bị “níu chân” lại bởi “tình người tình đất” ở đây:
“Có gì như níu chân tôi
buâng khuâng đứng giữa đất trời Trà My
Đến rồi chưa dễ ra đi
phần xuân ríu rít phần vì đời em
…
Sông xưa có bến có bờ
thương nhau nào có bến bờ gì đâu
Trà My ở ít nhớ lâu
tình người tình đất hai đầu ríu ran”
(Trà My)
Trần Khắc Tám rất yêu sông, cũng có thể là con sông Hàn, sông Thu Bồn rất thật, nhưng cũng có thể là con sông trong ký ức tuổi thơ anh. Trước khi mất vài ngày, anh có thổ lộ với anh Hồ Hải Học – Chủ tịch Hội liên hiệp VH-NT Đà Nẵng, về dự định NXB Kim Đồng sẽ xuất bản một “Xa-ri” sách về các dòng sông cho các em và nhờ anh học viết về dòng sông Thu Bồn. Tôi chợt nhớ bài “Với Sông Hàn” da diết một tình yêu của anh:
“lá vàng như một cánh tem
của mùa thu gởi rơi mềm mặt sông
gió nói gì em nghe không
sao mắt em bỗng xanh trong ngập ngừng
sông ơi muôn thuở chẳng dừng
nhưng trong sắc nước đã từng đổi thay”

Với Sông Hàn – Đà Nẵng anh trải lòng mình với người yêu, nhưng đứng trước dòng sông Thu Bồn – Quảng Nam anh cúi đầu tưởng nhớ Chu Cẩm Phong, Nguyễn Mỹ, Dương Thị Xuân Quý… đã hy sinh dọc dòng sông một thời đạn lửa:
“tôi khát khao thả mình dưới nước
hỡi dòng sông như tên gọi một con người
…
và hình như
hình như trước mắt tôi
năm tháng gian lao các anh chị hiện về
nghe lối mòn tiếng vỡ lá khô
tiếng chào hỏi thì thầm bàn tay chạm vào nhau lạnh cóng”
(Bên bờ sông Thu Bồn)
Năm 1984 anh viết bài thơ “Đi chợ chiều nhớ mẹ”, trong nỗi nhớ khôn nguôi, khi người mẹ anh “ra đi” để lại mình anh côi cút trên đời này:
“Chiều nay
con đi chợ một mình
gió thổi dọc bờ sông
dòng sông như mẹ
suốt bốn mùa phút giây nào cũng chảy

dòng sông thì còn đó
nhưng chiều nay con ra chợ một mình”

Và hôm nay, đúng 18 năm sau anh lặng lẽ ra đi tìm gặp mẹ, để lại một đời thơ dang dở bên dòng sông đầy gió.

Tôi ít được đọc thơ Đào Quang Đợi, bởi thơ anh viết dường như để cho riêng mình và cho bạn tâm giao. Thi thoảng anh mới gởi thơ đăng báo, bản thảo thơ anh thường đóng thành tập và có điều kiện thì in dành tặng bạn bè, người thân. Năm 2002 anh xuất bản tập “Hương Quê” khá dày dặn. Thơ in xong anh lại tiếp tục làm thơ, và tập hợp lại thành tập, lấy nhan đề “Quê mẹ”. Thơ trong suy nghĩ của Đào Quang Đợi, như một thú vui ở tuổi thất tuần; là nơi giãi bày và gói ghém một chút tình của lòng mình. Đọc tập thơ “Quê Mẹ” của anh, tôi chưa có điều kiện đi sâu bàn chuyện “giãi bày”, “gói ghém” của anh có khéo không, tôi chỉ xin nhặt ra những câu thơ thể hiện được tấm lòng của một con người đã qua bao thăng trầm của cuộc sống. Và hôm nay dưới bóng râm của mái tóc bạc phơ, Đào Quang Đợi đã mượn thơ để nói về tình yêu, về quê hương, về thành phố Đà Nẵng mà tác giả hằng yêu.

Viết về người bạn đời ngoài bảy mươi xuân của mình, tác giả khắc họa được hình ảnh vừa khái quát, vừa rất cụ thể trên gương mặt người mình yêu:

Nét khắc khổ hoa văn in gương mặt
Bảy mươi xuân tóc chuyển đổi màu sương
(Thương em)

Tác giả nhìn ra được nét đẹp của tuổi già? Không hẳn thế, tác giả nhìn thấy được nét đẹp của thời gian, nét đẹp của những năm tháng đắng cay, gian khổ bên nhau trong nghĩa tình chồng vợ. “Nét khắc khổ” trên gương mặt ấy với chiều dày của tình thương, đã hoá thành những “hoa văn” trang điểm trên gương mặt người phụ nữ đã chịu đựng nhiều nắng mưa, nhiều gian khó và muôn nỗi lo toan của một thời chiến tranh tàn khốc. Gương mặt ấy cũng là gương mặt của bao Bà Mẹ Việt Nam, hạnh phúc được sống trong “vị ngọt hoà bình”, chứng kiến sự đổi thay của đất trời, của thành phố mùa xuân.
Thơ Đào Quang Đợi mộc mạc, chân tình. Viết về cái không-thể-thiếu của một-nửa-bên-kia của anh, tưởng chẳng có gì mới, nhưng đọc lên vẫn tươi rói niềm cảm xúc:

“Gần mãi bên em
Thấy rất bình thường
Đôi khi hờn giận
Tưởng chẳng còn thương!

Xa nhau vài hôm
Đêm trường thao thức
Nhốt lạnh trong phòng
Da diết nhớ mong.
(Gần và xa)

Gần nhau hằng ngày, nảy sinh những chuyện tầm thường, nhiều khi “tưởng chẳng còn thương” được nữa. Nhưng khi xa nhau, ngay tức khắc không-gian-yêu-thương chất đầy kỷ niệm ùa về và thời-gian-thương-yêu dường như đã trói chặt hai tâm hồn không thể rời xa. “Nhốt lạnh trong phòng” – chỉ 4 từ thôi, đã thấu rõ nỗi cô đơn khi vắng bóng người thương, đã gói ghém tình và nghĩa cả hai tâm hồn đồng điệu trăm năm.

Không chỉ viết về mối tình già mà rất hạnh phúc của mình, đôi khi Đào Quang Đợi nhớ đến những mối tình ngày xưa thật thơ mộng và cũng lắm éo le:

Thế rồi, từ ấy chia tay
Sân trường vắng cánh phượng bay thuở nào
Thế rồi, đất thấp, trời cao
Bặt tăm đôi nẻo biết sao mà tìm!
Thế rồi, đành mãi lặng im
Qua thời khói lửa hết liền tuổi thơ
Sông mơ êm ả nhẹ trôi
Thuyền neo bến mộng lỡ bồi vấn vương.
(Thế rồi)

“Thế rồi, đến tận bây giờ / Đôi ta gặp lại bạc phơ mái đầu”. Sao tác giả lặp đi lặp lại từ “thế rồi” trong bài thơ? “Thế rồi” không phải là từ đệm vô tình nảy ra trong câu chuyên kể của bài thơ, mà chính là tiếng thở dài nuối tiếc của tác giả, khi nhớ lại mối tình xưa. Qua bể dâu, qua chiến tranh, bây giờ họ gặp nhau khi hai mái đầu đã bạc. Đọc cả bài thơ toát lên âm hưởng ngậm ngùi, nhưng Đẹp vô cùng.
Nét đẹp ấy, còn chứa trong hình ảnh “ngoảnh lại” trong mấy câu thơ dưới đây:

Mấy lần / Đò đã / Sang sông
Sao còn / Ngoảnh lại / Xa trông / Sững sờ…
Em ơi / Dứt gánh / Đường tơ
Trăng nghiêng / Đã vỡ / Rơi bờ / Sông Xanh.
(Tình)

Bài thơ thể lục bát tại sao tác giả đã xé nhỏ ra từng mảnh nhỏ, mỗi mảnh chỉ 2 từ, và trải dài trên trang giấy trắng tinh kia? Và cũng chính nhờ “xé nhỏ” từng chữ, từng câu như thế bài thơ tạo được nhịp điệu phù hợp tâm trạng của người viết: đau buồn, đổ vỡ, nặng nghĩa, trĩu tình…

Đào Quang Đợi làm thơ tình không nhiều bằng những chủ đề khác, nhưng lại hé mở một cõi lòng nên dễ đồng cảm với người đọc, sẻ chia cùng bè bạn về tình người, tình yêu. Hãy lắng nhìn đôi bàn tay đếm những sợi tóc đen còn lại trên mái đầu, và nhớ…

“Tuổi thơ anh để đâu em
Mà sao giờ lại khát thèm tuổi thơ?
Hay vì mái tóc bạc phơ
Sợi đen gần hết, ngẩn ngơ đếm hoài!”
(Luyến tiếc)

Tuổi già, người ta thường nghiền ngẫm cuộc đời thông qua những sợi tóc bạc. Đào Quang Đợi không nghiền ngẫm kiểu ấy mà ngược lại, nghiền ngẫm thời gian cuộc đời từ những sợi tóc đen ít ỏi còn lại sau những năm tháng đi qua. “Ngẩn ngơ đếm hoài!”, mà làm sao đếm hết được chuyện buồn vui trong một đời người, làm sao đếm được những kỷ niệm, những nỗi niềm “sau luỹ tre xanh” kia:

“Sau lũy tre xanh
Sáo diều bay bổng
Mấy chú mục đồng
Lăn thảm cỏ xanh

Sau lũy tre xanh
Thoáng cô thôn nữ
Dáng buồn tư lự
Dõi mắt xa xăm…
(Sau lũy tre xanh)

Sau luỹ tre xanh là hồn quê, nơi ấy năm 1932 bên dòng sông Thu Bồn – Gò Nổi anh đã chào đời, lớn lên trong nỗi đau mất nước, và đã dâng trọn tuổi xuân của mình cho non sông thống nhất. Phía sau luỹ tre xanh ấy, còn là nơi nuôi dưỡng hồn thơ. Hy vọng thơ Đào Quang Đợi được bồi đắp thêm phù sa của dòng sông quê mẹ để sâu lắng hơn, mới lạ hơn trong Ý, trong Tứ, trong Tình của thơ.

Kìa em, chiếc lá bồ đề
gió liu riu vẫy rơi kề vầng trăng.
loang loang vòng sóng hoa đăng
lung linh sông chảy mấy tầng hợp tan.

Lá trôi rất nhẹ, đa mang
tay trong tay phố bàng hoàng chiêm bao?
lẽ nào như đĩa dầu hao
hôm nay lộc biếc hôm nào vàng rơi?

Sông kia chảy đến xa khơi
lá kia có đến chân trời phục sinh!
ngày ngày tháng tháng của mình
trên đời còn một cõi tình trao em.

Bốn mùa phố vẫn xanh lên
đớn đau tìm lại êm đềm trong nhau
tay trong tay phố, mai sau
ta yêu lại buổi ban đầu, ta yêu…

Nửa đêm chợt tỉnh giấc
Nghe tiếng rao: -Bánh chưng?
Phố mưa phùn, gió bấc
Hơi lạnh dọc sống lưng.

Người bán bánh hối hả
Rong xe khắp ngõ nghèo
Tiếng rao vang xa lắm
Sao bốn bề vắng teo!

Tiếng rao nghe hốt hoảng:
” – Bánh chưng, bánh chưng đây!
vị quê ai còn nhớ
hương quê ai còn say!”

Thương người bán bánh dạo
Lòng đau đáu góc làng
Lúa nuôi ta lớn dậy
Tre nâng ta nên người.

Chiếïc bánh chưng ngày xưa
Đến bây giờ vẫn thế
Như lòng mẹ nắng mưa
Bền lòng trong dâu bể.

Đêm gần sáng tiếng gà eo óc gáy
Mưa xé đêm lỏng bỏng trước hiên nhà
Mẹ già yếu ho khan gió rít
Rét lại về lạnh ngắt thịt da.

Mưa nối đất với trời thê thiết quá
Gió rong chơi ngiêng ngửa lòng người
Chỉ còn mẹ ho khan mặt đất
Chỉ còn ta đông giá bùi ngùi.

Người đi buồn mấy ngày qua
cây xanh rũ lá, nắng xa bỏng trời
một mình tôi một bóng tôi
một hồn tôi sấp rối bời tình tang.

Hốt nhiên nghe đất lạnh vàng
âm âm một cõi tàng tàng bốn phương
bên nhau chưa trọn nguồn thương
đã nghe khoảng trống cuối đường. Dừng chân…

Người đi biết có phù vân?
ngày mong tháng nhớ lặng thầm xót xa
còn đây một khúc hoang ca
gởi mây gió hát phong ba đời người.

Mùa qua lộc nõn non tươi
nắng lên hoa chúm chím cười mùa xuân
thiên nhiên tươi đẹp vô ngần
trong tôi biển nhớ núi mong lại tràn.

Con thuyền chở tôi đi giữa trong xanh mây nước
Chợt sông ùa vào thế giới Phong Nha
Vách đá khắc thời gian kỳ thú
Đến một lần tưởng tượng muôn xa.

Về Lạng Sơn bạn đãi rượu Mẫu Sơn
ấm lòng tôi như ngày đông nằm trong lòng mẹ
Rượu rất trắng vẫn chưng từ gạo trắng
Men hay tình người ủ nhớ thương say!